Architektura, która buduje wspólnotę. Przestrzeń publiczna według Inicjatywy Projektowej

Warszawska pracownia Inicjatywa Projektowa, prowadzona przez Piotra Straszaka i Mikołaja Zdanowskiego, konsekwentnie sięga po tematy, w których architektura spotyka się z życiem miasta: place, domy kultury, przestrzenie wspólne. To podejście, w którym projekt jest nie tyle obiektem, ile ramą dla codziennych spotkań mieszkańców. Pracownia zajmuje się wszystkimi typami projektów architektonicznych i urbanistycznych, ze szczególnym naciskiem na budynki mieszkaniowe wielorodzinne, obiekty użyteczności publicznej i przestrzenie miejskie.

Plac Grunwaldzki: porządkowanie serca dzielnicy

Najlepiej widać tę wrażliwość w koncepcji zagospodarowania Placu Grunwaldzkiego na warszawskim Żoliborzu, wyłonionej w 2015 roku w warsztatach urbanistyczno-architektonicznych, które na zlecenie miasta zorganizował warszawski oddział SARP. Pracownia — w składzie Jan Pawlik, Piotr Straszak i Mikołaj Zdanowski — zaproponowała zwartą, półkolistą pierzeję z podcieniami, w której partery przeznaczono na usługi, a wokół rozplanowano cykliczne wydarzenia: bazary, targi i atrakcje kulturalne w zieleni wzdłuż ulicy Broniewskiego, kawiarnie na placu oraz lokale usługowe w nowej zabudowie przy ulicy Rydygiera. Chodziło o stworzenie funkcjonalnej osi, wokół której skupiłoby się społeczne i kulturalne życie dzielnicy, łączące „stary” i „nowy” Żoliborz.

Koncepcja spodobała się władzom Warszawy między innymi dlatego, że nawiązywała do przedwojennych rozwiązań ze studium Antoniego Jawornickiego; została zarazem zarekomendowana jako podstawa do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego — a więc nie skończyła jako efektowna plansza, lecz weszła w realny proces planistyczny.

Twórcza Twarda: trzy domy i wewnętrzna ulica

Podobną myśl widać w projekcie domu kultury „Twórcza Twarda” w ścisłym centrum Warszawy, nagrodzonym drugą nagrodą w konkursie w 2018 roku — spośród aż 32 zgłoszonych prac. Zadanie dotyczyło terenu dawnego boiska szkolnego przy ulicy Twardej 8/12, w bezpośrednim sąsiedztwie zabytkowej Synagogi Nożyków. Pracownia zaprojektowała nie pojedynczą bryłę, lecz trzy oddzielne, czytelnie wyodrębnione obiekty — Śródmiejski Dom Kultury, Młodzieżowy Dom Kultury i salę wielofunkcyjną — skomponowane wzdłuż zadaszonej, wewnętrznej ulicy. Ten pasaż, z posadzką z drewnianego bruku płynnie przechodzącą z zewnątrz do wnętrza, miał połączyć przestrzeń przed planowanym ośrodkiem dla dzieci słabosłyszących z placem przed synagogą. Jury doceniło właśnie klarowność decyzji o rozbiciu programu na trzy osobne struktury. Układ świadomie nawiązywał do przedwojennej tkanki miejskiej: gęstej sieci podwórek i dziedzińców.

Powracający motyw: otwierać, nie domykać

Te dwa projekty nie są wyjątkami. W dorobku pracowni znajdują się także druga nagroda za koncepcję urbanistyczno-architektoniczną Kopca Powstania Warszawskiego wraz z otoczeniem na Mokotowie z 2019 roku oraz pierwsza nagroda za przebudowę Starego Rynku w Słupsku z 2018 roku — kolejne zadania, w których stawką była jakość przestrzeni publicznej. W każdym z nich powtarza się ta sama myśl: architektura jako narzędzie budowania wspólnoty. Zamiast domykać przestrzeń jednym gestem, pracownia ją otwiera — projektuje pierzeje z podcieniami, wewnętrzne pasaże, miejsca na targ i kawiarnię, sekwencje placów.

To podejście jest bliskie współczesnemu rozumieniu miasta, w którym o jakości życia decyduje parter i przestrzeń między budynkami bardziej niż sama forma bryły. Dla samorządów i inwestorów myślących o rewitalizacji placów, rynków i centrów dzielnicowych dorobek Inicjatywy Projektowej jest praktycznym przykładem, jak przełożyć ogólną potrzebę „miejsca spotkań” na konkretne rozwiązania urbanistyczne — takie, które da się później zapisać w planie miejscowym i zrealizować.